Mehmet Akif Ersoy’un 500 Liralık Bağışı: İktidar, Kurumlar ve Vatandaşlık Üzerine Bir Siyaset Bilimi Analizi
Giriş: Güç İlişkileri ve Sivil Katılım Bağlamında bir Siyaset Bilimcisinin Merakı
Bir ödülün kabul edilmemesi ve yerine bağış yapılması, yalnızca bireysel bir erdem göstergesi değildir; aynı zamanda devlet‑toplum ilişkilerinin, kurumlara güvenin ve ideolojik yönelimlerin de bir göstergesidir. Mehmet Akif Ersoy’un, “İstiklâl Marşı” için aldığı 500 liralık ödülü bir kamu kurumuna değil de sivil bir vakfa bağışlaması, güç ilişkileri açısından dikkatle değerlendirilmeli. Bu adım, bir yazar‑milletvekili olarak Akif’in, devlete, kurumlara ve vatandaşlığa dair kavramsal çerçevesini ortaya koyar. Erkeklere daha stratejik‑güç odaklı bakış açısından bakıldığında bu bir “kurumun değil ideallerin hizmetinde” karar olarak okunabilir; kadınlara dair demokratik katılım ve toplumsal etkileşim odaklı bakış açısından ise bu bağış, sivil toplum aktörlerine verilen değeri simgeler.
Kurumsal Güç, İdeoloji ve Bağış Kararı
1921 yılında devlete ait bir yarışmada “ücretli” bir ödül olarak 500 lira konulmuştur. :contentReference[oaicite:2]{index=2} Akif, ödülü kabul etmek istememiştir; ancak şartname gereği almak durumunda kalmıştır. Ardından ödülü aldığı kurumdan ziyade sivil bir vakfa, Dar’ül Mesai Vakfı’na bağışlamıştır. :contentReference[oaicite:4]{index=4} Bu tercihin siyaset bilimi açısından üç temel katmanı vardır:
– İktidar ve devletin rolü: Devlet, bir yarışma aracılığıyla milli marşını belirleme gücünü elinde bulundurmaktadır. Ancak ödülün bağışla devreden çıkması, aslında kurumun gücünün sınırlarını ortaya koyar.
– Sivil toplumun rolü: Dar’ül Mesai gibi kurumlar, devletin iktidarını tamamlayan ya da alternatifleyen alanlar yaratır. Bağışın büyüklüğü değil, “kuruma tercih” edilen sivil alan olması önemlidir.
– Vatandaşlık ve ideoloji ilişkisi: Akif’in davranışı, sadece bir yazara özgü vicdani tutum değil; vatandaş‑devlet‑toplum üçgeninde ideolojik bir duruşu gösterir: “Bu ödülü halk için kullan” çağrısıdır. Burada erkek odaklı strateji şudur: ödülü kabul edip güç ilişkisini üstlenmek yerine, bu ilişkiden bilinçli bir uzaklaşma; kadın odaklı demokratik katılım ise şuna yönelir: kurumlar arasında toplumsal fayda odaklı seçim.
Toplumsal Düzen ve İktidar İlişkilerinde Bağışın Yansıması
Bağış kararı, toplumsal düzenin nasıl kurgulandığını da açığa çıkarır. Şöyle düşünelim: Ödül vereni devlet, alanı birey, ardından bağış yapılan kurum sivil toplum. Bu üçlü, klasik güç üçgenini temsil eder. Kurumlar aracılığıyla güç devredilir, kamusal değerler yeniden üretilir. Akif’in tercihi, “devletin gücünü doğrudan pekiştirmek yerine sivil topluma yönelmeyi” tercih etmesi açısından anlamlıdır.
Bu tercih aynı zamanda ideolojik bir duruştur. O dönem milli mücadele süreciyle şekillenen bir Türkiye’de kurumlar büyük önem kazanmıştı. Ancak Akif, kurumun sembolik gücüne rağmen ödülü doğrudan devlete değil genç kadın ve çocuklara iş öğreten bir vakfa bağışlayarak, iktidarın yeniden üretimine değil toplumsal dönüşüme katkı vermeyi seçmiştir. Bu seçim, toplumsal düzenin statik değil dinamik olması gerektiğini işaret eder: İktidar yalnızca hükmetmek değil, toplumu dönüştürmek aracılığıyla da söz konusudur.
Erkek‑Stratejik ve Kadın‑Katılımcı Yorumların Harmanı
Erkeklere yönelik stratejik ve güç odaklı bakış açısıyla, Akif’in davranışı şöyle okunabilir: “ödül almamak ama şartname gereği almak, ardından bağışlamak”—bu bir güç oyunudur. Ödülü kabul edip devlete bir borç altına girmeyen, bağımsız bir aktör olarak hareket eden bir stratejidir. Gücü teslim almaktan ziyade dönüştürme yönelimidir.
Kadınlara dair demokratik katılım ve toplumsal etkileşim açısından ise bağış edilen kurumun niteliğine bakalım: kadın ve çocuklara iş öğreten bir vakıf. Bu tercih, toplumsal katılımı artırıcı, toplumu güçlendiren bir yönelimi gösterir. Bu bağlamda Akif, erkek‐strateji ve kadın‐katılım anlayışlarını birleştirerek kurumlar aracılığıyla değil, kurumların ötesinde toplumsal pratiğe yönelen bir vatandaşlık modeli sunmuştur.
Okuyucuya Provokatif Sorular
– Sizce bir yazarın devletten gelen ödülü alıp sivil topluma yönelmesi, kurumların gücüne mi yoksa vatandaşın gücüne mi işaret eder?
– Eğer siz o dönem orada olsaydınız, ödülü kabul eder miydiniz? Ve kabul ettikten sonra bağış yapar mıydınız?
– Günümüzde benzer bir bağış kararı kurumlar, iktidar ve vatandaşlık açısından ne anlama geliyor? Kurumsal bağışların stratejik taraflarını ne kadar görüyorsunuz?
Sonuç: Bağış Kararının Siyaset Bilimi Açısından Önemi
Mehmet Akif Ersoy’un ödül olarak verilen 500 lirayı sivil bir vakfa bağışlama kararı, yalnızca bir edebi ya da vicdani davranış değildir; devlet‐kurum‐vatandaş üçlüsünde ideolojik, stratejik ve katılımcı bir mesaj içerir. Bu bağış, kurumun gücüne yönelik eleştirel bir duruşu, sivil toplumun gücünü ve vatandaşlık sorumluluğunu bir araya getirir. Erkeklerin strateji ve güç anlayışı ile kadınların toplumsal katılım odaklı vizyonu burada bir arada görünür. Bu olay, güç ilişkilerinin yeniden üretimi yerine dönüştürülmesine dair bir çağrıdır. Kurumlar sadece yönetilmek için değil, dönüştürülmek için vardır. Ve vatandaşlık yalnızca hak talep etmek değil, aktif katkı yaratmaktır.
::contentReference[oaicite:5]{index=5}